हट्टीपणाची मूळ गोष्ट: आपण आपलाच हेका का चालवतो?

'हट्टीपणा' हा शब्द आपण रोजच्या जगण्यात सहज वापरतो. बुटांवरून रडणारा लहान मुलगा असो, राजकारणाच्या चर्चेत मागे न हटणारा नातेवाईक असो, किंवा भरलेल्या बसमध्ये आपल्या जागेसाठी भांडणारा प्रवासी असो. आपण सहसा याला अहंकार, गर्व किंवा नुसताच एक विक्षिप्त स्वभाव मानून सोडून देतो.

पण वैद्यकीय दृष्टिकोनातून, आम्ही याकडे अगदी वेगळ्या नजरेने पाहतो. मानसिक आरोग्याच्या भाषेत सांगायचं तर, अति हट्टीपणा आणि ताठरपणा हे जवळजवळ नेहमीच आतल्या भीतीची किंवा चिंतेची मोठी लक्षणे असतात.

जेव्हा एखादी व्यक्ती स्वतःच्या मतावर ठाम राहून भांडते, तेव्हा ती खरंतर स्वतःची 'सुरक्षित जागा' जपत असते — मग ती जागा शारीरिक असो वा मानसिक. यामुळे त्यांच्या आजूबाजूच्या सर्वांचीच डोकेदुखी वाढते: त्यांचे मित्र, त्यांचे कुटुंब आणि नक्कीच त्यांचे डॉक्टर (थेरपिस्ट) सुद्धा. विचार करा, हा ताठरपणा सहसा कुठे दिसतो? तो अशा नोकरीत दिसतो जी करू नकोस असं सर्वांनी सांगितलं होतं, किंवा घरच्यांचा विरोध असलेल्या एखाद्या नात्यात, किंवा अशा एखाद्या खोट्या गोष्टीत जी आता हाताबाहेर गेली आहे.

आपण घेतलेल्या या निर्णयांचे आपण अगदी जीव लावून रक्षण करतो. का? कारण आपली चूक मान्य करणं समाजाच्या आणि स्वतःच्या दृष्टीने खूप महागात पडू शकतं. एकदा का आपण एखादा निर्णय घेतला, की आपण मरेपर्यंत त्याचं समर्थन करतो, मग आतून आपल्याला तो चुकीचा आहे हे माहीत असलं तरीही. आपण त्या चुकीच्या निर्णयात जितका जास्त वेळ अडकतो, तितका आपला हट्टीपणा जास्त घट्ट होत जातो. कारण, सगळंच बिघडलंय हे मान्य केलं तर आपलं खूप मोठं नुकसान होणार असतं, अशी आपल्याला भीती वाटते.

'शिक्का' बसण्याची भीती

जेव्हा एखाद्या रुग्णाला त्याच्या आजाराबद्दल असं काही सांगितलं जातं जे त्याला ऐकायचं नसतं, तेव्हाही अशीच स्वतःला वाचवण्याची धडपड दिसते. भीतीमुळे किंवा समाजात लोक काय म्हणतील या चिंतेमुळे, त्यांची पहिली प्रतिक्रिया सहसा "नाही, मला असं काहीच झालेलं नाही" अशीच असते.

हा ताठरपणा त्यांना मिळणाऱ्या मदतीला दूर ढकलायला लावतो. ते केलेल्या तपासण्यांवर, डॉक्टरांच्या शिक्षणावर आणि कधीकधी क्लिनिकच्या हेतूवरच शंका घेऊ लागतात. खरं तर, आजार मान्य करणं हे त्यांना एका संकटासारखं वाटतं, आणि स्वतःवर "रुग्ण" असल्याचा शिक्का बसेल आणि त्याचे वाईट परिणाम भोगावे लागतील, या भीतीने ते स्वतःचा बचाव करत असतात. शाळेत जायला नको म्हणणारा लहान मुलगा असो, कारण त्याला तिथे अस्वस्थ वाटतं, किंवा स्वतःच्या मोजक्या विचारांसाठी आक्रमकपणे भांडणारा एखादा मोठा माणूस असो, यामागचं मुख्य कारण एकच असतं: आपण सगळेच आपल्याला वाटणाऱ्या एखाद्या धोक्यापासून स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न करत असतो.

"मला कोणाच्या मार्गदर्शनाची काय गरज?"

हा विरोध काउंसिलिंगच्या (थेरपीच्या) खोलीतही खूप वेगवेगळ्या प्रकारे दिसतो. सर्वात मोठी आणि नेहमीची अडचण म्हणजे, "एखादा अनोळखी माणूस मला माझं आयुष्य कसं जगायचं ते कसं काय सांगू शकतो?"

थेरपीमुळे माणसाच्या जगाकडे बघण्याच्या दृष्टिकोनाला आणि विचार करण्याच्या पद्धतीला थेट धक्का लागतो. जी सवय वर्षानुवर्षे आपला आधार बनली होती, ती बदलण्यासाठी खूप कष्ट घ्यावे लागतात आणि त्यात खूप दमछाक होते. अनेकदा हा विरोध "मी एकदम ठीक आहे" या खोट्या समजुतीतून येतो. जोपर्यंत अडचणींचा डोंगर खूप मोठा होऊन आपल्या अंगावर कोसळत नाही, तोपर्यंत आपण स्वतःलाच सांगत असतो की आपण सर्वकाही एकटेच हाताळू शकतो.

मानसिक आजारांच्या औषधांबद्दलही असंच होतं. इथे होणारा विरोध हा सहसा अपुऱ्या माहितीचा परिणाम असतो. औषधांचे व्यसन लागेल ही भीती, त्याचे होणारे दुष्परिणाम याबद्दलचे गैरसमज, किंवा मुळात ही औषधे शरीरात कशी काम करतात हेच माहीत नसणे, या गोष्टी त्यामागे असतात. "मला या गोळ्यांवर विश्वास नाही," असं ताठरपणे सांगणं हे, "या औषधांमुळे माझं काय होईल याची मला भीती वाटते," हे मान्य करण्यापेक्षा खूप सोपं असतं.

संस्कृतीची भिंत

पण हा विरोध फक्त एखाद्या व्यक्तीपुरता मर्यादित नसतो; तर तो आपल्या संस्कृतीत खूप खोलवर रुजलेला एक भाग आहे.

दोन पिढ्यांमधला फरक पहा. जगण्याच्या नवीन पद्धतींचा स्वीकार करताना आपले आई-वडील आणि आजी-आजोबा अनेकदा खूप मोठा विरोध दर्शवतात. जेव्हा त्यांची मुले लग्न किंवा नोकरीच्या बाबतीत स्वतःचे निर्णय घेतात, तेव्हा त्यांचा विरोध खूप तीव्र असतो. त्यांच्या मते, त्यांनी वर्षानुवर्षे पारखलेल्या आणि चालत आलेल्या पद्धतींमुळेच आयुष्य सुरक्षित राहतं आणि चांगले परिणाम मिळतात. नवीन आणि अनोळखी गोष्टींची त्यांना खूप भीती वाटते, आणि याच भीतीमुळे हा ताठरपणा निर्माण होतो. ते फक्त हट्ट करत नसतात; तर जेव्हा वर्षानुवर्षे चालत आलेली संस्कृतीची चौकट बदलते, तेव्हा काय होईल या कल्पनेनेच ते खूप घाबरलेले असतात.

आवडीचं रूप घेतलेला विरोध

शेवटी, आपल्याला स्वतःकडेही आरशात बघावं लागेल. तुमच्या-माझ्यासारखे लोक—अगदी ज्यांना मानवी स्वभावाची माहिती आहे असे लोकही—नेहमी या जाळ्यात अडकतात.

कधीकधी आपला हा विरोध आपल्या रोजच्या सवयींमध्ये इतका मिसळून गेलेला असतो की तो ओळखणं खूप कठीण होऊन बसतं. आपण स्वतःलाच विचारलं पाहिजे: आपण ठरवलेली ही मर्यादा खरंच एक चांगला आणि निरोगी निर्णय आहे, की तो फक्त 'मला हेच आवडतं' किंवा 'हा माझा बचाव आहे' असा बुरखा पांघरलेला विरोध आहे?

या दोन्हींमधला फरक ओळखण्यासाठी आपल्याला आपली बचावाची ढाल बाजूला ठेवावी लागेल. आपण स्वतःहून इतरांकडून स्पष्ट आणि रोखठोक मते मागितली पाहिजेत, ती मोकळ्या मनाने ऐकली पाहिजेत, प्रामाणिकपणे स्वतःच्या आत डोकावून पाहिलं पाहिजे, आणि आपण चुकीचे असू शकतो या जाणीवेतून होणारा तो अस्वस्थपणा सहन करण्याची स्वतःला सवय लावली पाहिजे.

लेखक: ओंकार नाईक (वरिष्ठ मानसशास्त्रज्ञ) आणि तनिशा होनराव (थेरपिस्ट), CINQ.IN

---

For a therapist or counsellors who can offer you both support & growth, reach out to CINQ.IN @ +91 8007566553 or visit our centre in Baner, Pune.